Trzy księgi o zwyczajach

Dzieło zredagowane przez Marcina III i opublikowane z Ordo 1 października 1253 r. podczas kapituły generalnej stanowi kluczowy dokument reformatorski zakonu kamedulskiego. Choć przełożony wziął za nie odpowiedzialność, tekst jest owocem zbiorowej refleksji przełożonych i eremitów z Camaldoli. Składa się z prologu oraz 157 rozdziałów podzielonych na trzy księgi (odpowiednio: 57, 55 i 45 rozdziałów). Zadbane zaplecze paratekstualne – nagłówki i spisy treści – podkreśla użytkowy i praktyczny charakter dokumentu.

Księgi szczegółowo opisują całą drogę życia mnicha od wstąpienia do śmierci oraz rytm dnia wyznaczany przez modlitwę, pracę ręczną i ascetyzm. Liturgia godzin oraz codzienna Msza św. przypominają tradycję benedyktyńską, lecz uzupełniają ją oficja wotywne (za zmarłych i o NMP). Praca fizyczna pozostaje obowiązkowa, a w przepisach po raz pierwszy wprost wskazano kopiowanie rękopisów.

Istotną rolę odgrywają codzienne zasady dotyczące pożywienia i ubioru. System deprywacji pokarmowej wpisuje się w rygor Reguły św. Benedykta. Biały habit służy z kolei jako symbol prawny i tożsamościowy. Drobiazgowe regulacje dotyczące stroju miały chronić wspólnotę przed przenikaniem luksusu ze środowisk arystokratycznych i mieszczańskich. Zarówno posiłki, jak i ubiór budowały wewnętrzną spójność oraz odróżniały kamedułów od reszty społeczeństwa, duchowieństwa diecezjalnego i innych zakonów.

Znaczną część dzieła – zwłaszcza drugą księgę – zajmuje kodeks karny. Dojrzała legislacja zastąpiła dawny opis zwyczajów precyzyjnym katalogiem wykroczeń i sankcji. Obok wykroczeń przeciw duchowi monastycznemu (kontakty z kobietami, prywatna własność, ucieczki) pojawiły się ciężkie przestępstwa: hazard, przemoc, podpalenia czy zabójstwo. Daje to wyrazisty, choć momentami sprawiający wrażenie kryzysowego, obraz duszpasterstwa i realiów epoki.